İslam, yoxsa neoliberalizm?
İslam, yoxsa neoliberalizm?
Müasir dünyada ictimai rəyin formalaşmasında aparıcı rol oynayan Qərb — xüsusilə Avropa və ABŞ — insan hüquqlarını, şəxsi azadlığı və demokratiyanı sivilizasiyanın ən yüksək nailiyyətləri kimi təqdim edir. Fərqli düşünən, öz yolu ilə getmək istəyən ölkələr isə çox vaxt tənqid olunur. Ənənəvi İslam ölkələri də bu yanaşmadan kənarda qalmır. Qərb mediası İslamda insan hüquqlarının pozulduğunu, qadınların azad olmadığını və şəxsi azadlığın məhdudlaşdırıldığını iddia edir.
Gəlin, Qərb həyat tərzinin bütün imkanlarına sahib olmuş bir qadının təcrübəsinə nəzər salaq. İslamı qəbul etməzdən əvvəl o, məşhur jurnallarda şəkilləri dərc olunan, yüksək gəlir qazanan və çoxsaylı izləyiciləri olan model idi. Lakin zamanla özünü bədbəxt və azadlıqdan məhrum hiss etməyə başladı.
O, belə deyirdi:
«Mən artıq özümə məxsus deyildim. Mənə çəkimin neçə kiloqram olmalı olduğunu, dırnaqlarımın uzunluğunu, hansı geyimi nümayiş etdirəcəyimi və necə makiyaj edəcəyimi diktə edirdilər. Fikrim heç bir əhəmiyyət daşımırdı. Hətta istirahət edəndə belə, reklam agentim mənə zəng edib nə vaxt yatdığımı, pəhrizə əməl edib-etmədiyimi və şəxsi həyatımı sorğu-sual edirdi. Bir gün hiss etdim ki, artıq ruhuma da müdaxilə edirlər. Onda həqiqətən qorxdum».
Nəticədə həmin qadın əvvəlki həyat tərzindən uzaqlaşdı, İslamı qəbul etdi və hicab geyindi. O, məhz bundan sonra həqiqi azadlığı tapdığını bildirdi.
Bəs azadlıq nədir? Xəyali azadlıqla həqiqi azadlıq arasında fərq varmı?
Uca Allah Qurani-Kərimdə buyurur:
Mənası: «Dində məcburiyyət yoxdur. Artıq doğru yol azğınlıqdan aydın şəkildə fərqlənmişdir. Kim tağutu inkar edib Allaha iman gətirərsə, qırılmaq bilməyən möhkəm bir dəstəkdən yapışmış olar. Allah Eşidəndir, Biləndir». (əl-Bəqərə surəsi, 256-cı ayə)
Bu ayə dinin qəbulunda məcburiyyətin olmadığını bildirir. İnsan seçim etməkdə azaddır, lakin azadlıq məsuliyyətsizlik demək deyil. İnsan öz söz və əməllərinə görə cavabdehdir.
Mütləq azadlıq mümkün deyil. Əgər hər kəs istədiyini heç bir məhdudiyyət olmadan edə bilsəydi, cəmiyyət xaosa çevrilərdi. Məşhur ifadədə deyildiyi kimi: «Mənim azadlığım başqasının azadlığının başladığı yerdə bitir».
Bəs neoliberalizm insana nə təklif edir? Tənqidçilərinin fikrincə, bu yanaşma istehlakçılığı, fərdiyyətçiliyi və şəxsi istəklərin cəmiyyətin maraqlarından üstün tutulmasını təşviq edir. Bəzən bu davranışlar insan hüquqları adı altında əsaslandırılır.
Bəs İslam insan hüquqlarına necə yanaşır?
İslam insanın həyatını, ləyaqətini, mülkiyyətini və ədalətli rəftar görmək hüququnu qoruyur.
1. Yaşamaq hüququ
İslamda insan həyatı müqəddəsdir və haqsız yerə insan öldürmək böyük günahdır.
Uca Allah buyurur:
Mənası: «Kim bir kəsi nahaq yerə öldürərsə, sanki bütün insanları öldürmüşdür». (əl-Maidə surəsi, 32-ci ayə)
2. Şərəf və ləyaqət hüququ
İslam insanı alçaltmağı, məsxərəyə qoymağı və onun haqqında böhtan danışmağı qadağan edir.
Uca Allah buyurur:
Mənası: «Ey iman gətirənlər! Kişilər digər kişiləri məsxərəyə qoymasınlar. Ola bilsin ki, onlar bunlardan daha yaxşıdırlar. Qadınlar da digər qadınları məsxərəyə qoymasınlar. Ola bilsin ki, onlar bunlardan daha yaxşıdırlar». (əl-Hucurat surəsi, 11-ci ayə)
3. Ədalət hüququ
İslam hətta düşmənlərə qarşı da ədalətli olmağı əmr edir.
Uca Allah buyurur:
Mənası: «Ədalətli olun! Bu, təqvaya daha yaxındır». (əl-Maidə surəsi, 8-ci ayə)
4. Mülkiyyət hüququ
Heç kimin başqasının malını haqsız yerə mənimsəməyə haqqı yoxdur. İslam şəxsi mülkiyyətin qorunmasını tələb edir.
Peyğəmbər ﷺ buyurmuşdur:
«Hər bir müsəlmanın həyatı, qanı, malı və namusu digər müsəlman üçün toxunulmazdır». (Müslim, 2564)
5. Ədalətli məhkəmə hüququ
İslamda hakim qərar verərkən qərəzsiz olmalı, ədaləti şəxsi maraqlardan üstün tutmalıdır. Haqsız hökm vermək ağır məsuliyyət daşıyır.
Qadınların hüquqları
İslam qadınlara hüquqlar vermiş, onların ləyaqətinin qorunmasını və onlarla yaxşı davranılmasını əmr etmişdir.
Uca Allah buyurur:
Mənası: «Qadınların da şəriətə müvafiq olaraq üzərlərindəki vəzifələri qədər haqları vardır». (əl-Bəqərə surəsi, 228-ci ayə)
Peyğəmbər ﷺ qadınlara hörmətlə yanaşmış, ümmətini onlara qayğı göstərməyə və mərhəmətli davranmağa çağırmışdır.
Lakin hüquqlarla yanaşı, vəzifə və məsuliyyətlər də vardır. İnsanın ilk növbədə Allaha, sonra valideynlərinə, qohumlarına, qonşularına və yaşadığı cəmiyyətə qarşı öhdəlikləri mövcuddur.
İnsan hüquqları mühümdür, lakin insanın məsuliyyəti və vəzifələri də unudulmamalıdır. Həqiqi azadlıq başqalarının hüquqlarına hörmət etməklə və öz əməllərinə görə məsuliyyət daşımaqla tamamlanır.
